p
o
w
r
ó
t
  Nie ma plonu i jakości pszenicy bez wapna


1. Odczyn


Wymagania pszenicy na tle innych gatunków zbóż
Współcześnie uprawiane odmiany pszenicy wykazują dużą tolerancję na odczyn gleby, lecz roślina ta najlepiej się rozwija i plonuje w stanowiskach o odczynie obojętnym. W tym zakresie odczynu jedynym konkurencyjnym gatunkiem jest jęczmień jary. Pozostałe zboża wykazują większą tolerancję na zakwaszenie niż pszenica. Oceniając warunki uprawy pszenicy trzeba zwrócić szczególną uwagę na odczyn roślin przedplonowych, którymi najczęściej są nie tylko rośliny liściaste, lecz coraz częściej zboża, w tym jęczmień. Spośród klasycznych przedplonów pszenicy, w tym samym zakresie odczynu, mieszczą się rzepak oraz buraki cukrowe, aczkolwiek uprawa pszenicy po tym ostatnim przedplonie ma wiele agrotechnicznych ograniczeń (termin siewu). Ziemniaki, ze względu na preferowany kwaśny odczyn gleby, są przedplonem dostatecznym lub, co najwyżej dobrym. Drugi warunek jest spełniony, gdy ziemniaki uprawia się na glebie wytworzonej z utworów gliniastych (klasa IIIa).

Tabela 1. Optymalne zakresy odczynu dla zbóż oraz przedplonów pszenicy

Gatunek zboża Odczyn Przedplony pszenicy Odczyn
Pszenica 5,5-7,5 Rzepak 5,5-7,5
Pszenżyto 5,0-7,0 Burak cukrowy 5,5-7,5
Jęczmień jary 6,0-7,5 Ziemniak 4,5-6,5
Owies 4,5-6,5 Groch 6,0-7,5
Żyto 4,0-6,5 Koniczyna czerwona 5,5-7,0

2. Diagnoza nadmiernego zakwaszenia gleby

Odczyn gleby dostarcza szeregu informacji o kierunkach procesów geochemicznych zachodzących w glebie, których skutki silnie wpływają na organizmy żywe, w tym na zboża. Jednym z podstawowych zasad diagnozowania stanu kwasowości gleby jest wnikliwa obserwacja roślin w całym okresie wegetacji, zwłaszcza na początku. Rolnika, już po wschodach, powinny zaniepokoić wszelakie, widoczne na tle całego pola, przerzedzenia łanu. Fotografia Nr 1 przedstawia łan pszenicy, w którym lokalnie zdiagnozowano zakłócenia wzrostu roślin, wywołane nadmiernym zakwaszeniem gleby.

Fot. 1. Lokalne przerzedzenie łanu ma silny związek z niskim odczynem gleby 
(autor: W. Szczepaniak)

Bliższa obserwacja stanu łanu i morfologii roślin pozwoliła, z dużym przybliżeniem, wskazać na zakwaszenie jako przyczynę przerzedzenia łanu (fot. 2). Diagnoza taka wymaga zawsze potwierdzenia analitycznego, przeprowadzonego bezpośrednio na polu, czy też w laboratorium agrochemicznym. rośliny pszenicy rosnące w stanowisku o pH < 5,5 charakteryzują się znacznymi, łatwo dającymi się zdefiniować, zmianami morfologicznymi, a mianowicie:

  1. Zmniejszeniem obsady łanu, wywołane wypadaniem roślin.
    W tym miejscu podkreślić należy fakt, że to właśnie obsada roślin jest głównym elementem przyszłej struktury plonu pszenicy, w decydującym stopniu (2/3-3/4) decydującym o końcowym plonie ziarna.
  2.  Zmniejszeniem liczby pędów wytworzonych przez pojedynczą roślinę.
    Współczesna technologia uprawy pszenicy zakłada krzewistość produkcyjną roślin pszenicy na poziomie bliskim 2,0. Natomiast, przedstawione na fot. 2 rośliny wytworzą, najwyżej jeden kłos, a więc już w tej fazie wegetacji można prognozować, co najmniej 50% spadek plonu.
Fot. 2. Morfologia roślin pszenicy ozimej w stanowisku o pH gleby < 5,0 
(autor. W. Szczepaniak)

3. Skutki agrochemiczne

Odnotowany na fot. 1 i 2 stan łanu i roślin pszenicy przedstawia efekt biologiczny, mający określony skutek agronomiczny, czyli utratę plonu. Obserwowany stan jest wynikiem działania szeregu procesów, które mają charakter:

  1. Bezpośredni - toksycznoœść glinu i manganu
  2. Bezpośredni - toksycznoœść glinu i manganu
Bezpośrednim skutkiem toksycznośœci glinu jest zahamowanie wzrostu systemu korzeniowego roślin. W rezultacie roślina nie rozbudowuje systemu korzeniowego, zarówno pionowo, w głębsze warstwy profilu glebowego, jak i poziomo (rys. 1). W pierwszym przypadku ograniczona zostaje zdolnośœć rośliny do pobierania składników ruchliwych, głównie azotanów i siarczanów, a w drugim składników nieruchliwych, takich jak fosfor i potas. Zakłócenie pobierania azotanów ma wymierne skutki ekologiczne, gdyż prowadzi do wymywania tych związków do wód gruntowych, powodując ich zanieczyszczenie. Składniki te nie zostaną, więc pobrane przez roślinę, a tym samym nie wywołają zamierzonego skutku, czyli wzrostu plonu ziarna.

Stany niedożywienia rośœlin, zwłaszcza fosforem, przedstawia w całej jaskrawoœci fot. 2. Stwierdzony wizualnie niedobór fosforu wynika nie tylko ze słabo rozwiniętego systemu korzeniowego roślin, lecz także z przekształcenia zastosowanych w nawozach lub obecnych w glebie przyswajalnych form fosforu w fosforany glinu, a przy bardzo głębokim spadku odczynu (pH < 4,0) w fosforany żelaza. Proces silnego uwsteczniania fosforu ujawnia się dopiero w warunkach odczynu kwaśnego (pH < 4,7).

4. Wapń i magnez

Wapń i magnez są podstawowymi składnikami mineralnymi niezbędnymi pszenicy do prawidłowego wzrostu i plonowania. W okresie wegetacji narasta akumulacja obu składników w całej roślinie. Nalewanie ziarna jest fazą szczególnie wrażliwą na niedobór tych pierwiastków. Tylko gleby dobrze zaopatrzone w oba przyswajalne składniki, przy jednoczesnym braku czynników zakłócających ich pobieranie, są w stanie pokryć potrzeby dobrze plonującego łanu pszenicy.
Niedobór wapnia i magnezu prowadzi do wzrostu wrażliwośœci roślin na stresy, głównie niedobór wody (susza), lecz także zwiększa podatnośœć choroby i atak szkodników.

Czynniki zakłócające odżywienie pszenicy wapniem:

  1. Kwaśny odczyn gleby;
  2. Toksycznośœć glinu (ujawnia się przy pH < 5,5);

Niedobór wapnia w roślinach uprawnych prowadzi do:

  1. Zahamowania procesów podziału i wzrostu komórek stożków wzrostu (korzeni, pędów nadziemnych), co w następstwie prowadzi do redukcji całego systemu korzeniowego roślin pszenicy;
  2. Zmniejsza zdolnośœć rośliny do pobierania składników mineralnych z gleby, tym samym prowadzi do zakłócenia podstawowych procesów metabolicznych, skutkującym zahamowanie wzrostu całej rośliny;
  3. Ułatwia przenikanie do rośliny związków toksycznych, głównie glinu.

Czynniki zakłócające odżywienie pszenicy magnezem:

  1. Niska zasobnoœść gleby w magnez;
  2. Kwaśny odczyn gleb;
  3. Zasadowy odczyn gleb - stanowiska œwieżo wapnowane;
  4. Wysoka zasobnośœć gleb w potas;
  5. Zbyt duże, jednorazowe dawki potasu.

Niedobór magnezu w roślinach prowadzi do:

  1. Silnego ograniczenia wzrostu systemu korzeniowego rośliny; w rezultacie dochodzi do zagłodzenia rośliny, a nawet jej œśmierci; w łanie pszenicy rosnącej na glebach kwaśnych zjawisko to objawia się wypadaniem roślin z łanu.
  2. Zmniejszeniem pobierania składników mineralnych, zwłaszcza azotu.
  3. Zakłóceniem procesów fotosyntezy, gdyż magnez jest głównym składnikiem cząstki chlorofilu.
  4. Zmniejszoną szybkością transportu wytworzonych węglowodanów i białek do ziarniaka; w rezultacie następuje słabsze odżywienie ziarniaka, co przejawia się mniejszą masą 1000 ziarniaków.
  5. Produkcyjnym skutkiem niedoboru magnezu jest mała dynamika wzrostu roślin pszenicy w okresie wegetacji, a ostatecznie niski plon o słabych parametrach jakościowych (niska zawartoœć białka, mała masa 1000 ziarniaków).
Fot. 3. Objawy niedoboru magnezu w pszenicy w pełni wegetacji, tuż przed kwitnieniem
(Ÿźródło: K&S GmbH)

5. Wapno nawozowe i wapnowanie

W polskiej praktyce rolniczej w zasadzie realny problem agrotechniczny stanowi zbyt niski, jak dla prawidłowego wzrostu pszenicy, odczyn gleby. Jednoczesne przygotowanie stanowiska o odpowiednim odczynie a do tego zasobnego w przyswajalny magnez należy rozważać w kilku etapach, wzajemnie się uzupełniających:

  1. Gleby kwaśne > wapnowanie nawozami wapniowymi.
  2. Gleba kwaśna i niska zasobnoœść w magnez – aplikacja nawozów wapniowo-magnezowych.
  3. Niedożywienie roślin magnezem w okresie wegetacji – dolistne dokarmianie.
  4. Profilaktyczne dostarczenie wapnia w fazie kłoszenia – stosowanie saletry wapniowej.

Podstawowym zabiegiem agrotechnicznym rozwiązującym jednocześnie problem kwasowoœści gleby, potencjalnych niedoborów wapnia i realnych niedoborów magnezu jest wapnowanie, ze wskazaniem na wapno magnezowe, jako œśrodek zaradczy. W pierwszej kolejnoœci należy jednak wyraŸnie zdefiniować optymalny zakres odczynu dla pszenicy w zależnośœci od kategorii agronomicznej gleby, na jakiej ta roślina jest uprawiana. Przewapnowanie, czyli stan gleby, w którym występuje nadmierny wzrost odczynu w stosunku do jej potencjału neutralizującego, wywołuje niedobór mikroskładników, zwłaszcza manganu a także magnezu, na które pszenica jest niezwykle wrażliwa.

Tabela 2. Potrzeby wapnowania gleb mineralnych, pH mierzone w 1 mol KCl

Klasa
potrzeb
wapnowania
Ocena
potrzeb
wapnowania
Kategoria agronomiczna gleb
Bardzo
lekkie
Lekkie Średnie Ciężkie
V Konieczne >do 4,0 do 4,5 do 5,0 do 5,5
IV Potrzebne 4,1-4,5 4,5-5,0 5,1-5,5 5,6-6,0
III Wskazane 4,6-5,0 5,1-5,5 5,6-6,0 6,1-6,5
II Ograniczone 5,1-5,5 5,6-6,0 6,1-6,5 6,6-7,0
I Zbędne od 5,6 od 6,1 od 6,6 od 7,1

   optymalny zakres odczynu gleby

Pozytywne skutki wapnowania przedstawiono na rys. 2 i 3. W dwóch, różnych agrochemicznie stanowiskach, testowano pięć nawozów wapniowych. Uzyskany, generalnie wzrost plonów, wynikał z działania szeregu czynników, nie zawsze dostrzegalnych przez rolnika, a mianowicie:

  1. Większego pobierania składników mineralnych, w tym w pierwszej kolejnoœci azotu, a także, co zakładano wapnia i magnezu;
  2. Dobrego odżywienia roślin w okresie nalewania ziarna, na co wskazuje znaczący wzrost masy 1000 ziarniaków.
  3. Efektywnego przetworzenia zastosowanego azotu nawozowego w plon ziarna.

Przedstawione na poniższych rysunkach wyniki produkcyjne wapnowania gleby pod przedplon pszenicy, którym był rzepak ozimy, jednoznacznie podkreślają nie tylko plonotwórczą wagę wapnowania, lecz także wskazują na koniecznośœć doboru nawozu do właściwości agrochemicznych gleby.

Rys. 2. Reakcja pszenicy ozimej na dawkę i rodzaj nawozu wapniowego, gleba œśrednia 
Bierzglinek 2005, pszenica ozima odmiana Nutka




Rys. 3. Reakcja pszenicy ozimej na dawkę i rodzaj nawozu wapniowego, gleba lekka 
Bierzglinek 2005, pszenica ozima odmiana Nutka


6. Współdziałanie wapna i azotu

Współdziałanie wapna (synonim nawozów wapniowych, czyli CaO, CaCO3) z azotem trzeba rozpatrywać w dwojakim kontekście:

  1. Pośrednim – tworzenia warunków do pobierania przez rośliny pszenicy azotu, a także innych składników mineralnych, takich jak potas, czy też magnez;
  2. Bezpośrednim - dodatni wpływ kationu Ca2+ oraz Mg2+ na pobieranie przez rośliny pszenicy azotu w fazie nalewania ziarna.

W praktyce rolniczej rola wapna, związana z wapnowaniem, polega na tworzeniu warunków do wzrostu rośœliny poprzez:

  • eliminację toksycznego glinu w glebie (szczególnie ważne przy pH < 5,5);
  • tworzenia struktury agregatowej gleby i tym samym poprawę warunków wodno-powietrznych – lepsza migracja azotu azotanowego w głąb gleby;
  • budowę silnego (dużego) systemu korzeniowego rośliny, czemu sprzyja dostateczna ilość kationów Ca2+ w glebie o odpowiednim odczynie (pH > 5,5); wzrost dostępnoœści fosforu (jonów H2PO4-), który stymuluje wzrost korzeni w głąb profilu glebowego;
  • regulację odczynu; pH > 6,5 gleby sprzyja procesom mineralizacji azotu organicznego oraz procesom nitryfikacji; powstałe azotany dynamizują wzrost rośliny, a tym samym zwiększają plon ziarna.
  • poprawę gospodarki azotem; rośliny dobrze ukorzenione wykorzystują azot zawarty w głębszych warstwach profilu glebowego. Takie działanie wapna ma znaczenia zarówno w latach mokrych, jak i suchych.

rośliny pszenicy, dobrze ukorzenione, efektywnie pobierają azot azotanowy z gleby, tym samym zastosowany azot nawozowy zostaje w większym stopniu wykorzystany (rys. 2 i 3). Ponadto rośliny lepiej odżywione azotem, lepiej znoszą stresy, w tym susze. 

Uzyskane w 2005 roku wyniki badań nad reakcją pszenicy ozimej na wapnowanie przeprowadzone w roku 2004, pod rzepak ozimy, w pełni potwierdzają specyficzny wpływ wapnowania na gospodarkę roślin azotem i innymi składnikami mineralnymi. Jak pokazano na kilku, poniżej zaprezentowanych rycinach, pszenica nawożona w ilości 140 kg N/ha:

  • akumulowała więcej azotu w stanowiskach wapnowanych (rys. 4);
  • gromadziła więcej magnezu (rys. 5);
  • większa ilość magnezu i azotu wydłużyła fazę nalewania ziarna, co znalazło swoje odbicie w większej masie 1000 ziarniaków, a w konsekwencji w większym plonie ziarna (rys. 6).
  • większy plon ziarna oznacza większe wykorzystanie zastosowanego azotu w nawozach mineralnych.
Rys. 4. Reakcja pszenicy ozimej na dawkę i rodzaj nawozu wapniowego, gleba lekka 
Bierzglinek 2005, pszenica ozima odmiana Nutka




Rys. 5. Reakcja pszenicy ozimej na dawkę i rodzaj nawozu wapniowego, gleba lekka 
Bierzglinek 2005, pszenica ozima odmiana Nutka




Rys. 6. Reakcja pszenicy ozimej na dawkę i rodzaj nawozu wapniowego, gleba lekka 
Bierzglinek 2005, pszenica ozima odmiana Nutka




Rys. 7. Reakcja plonu rośœlin uprawianych w zmianowaniu rzepak ozimy - pszenica ozima, gleba śœśrednia Bierzglinek

Warto zapamiętać, że:

  1. Współcześnie uprawiane odmiany pszenicy tolerują odczyn lekko kwaśny (do pH 5,5), lecz zdecydowanie preferują zakres odczynu obojętny.
  2. Wnikliwa obserwacja stanu łanu i roślin w łanie pozwala na wczesną, aczkolwiek wstępną diagnozę, zakłócenia wzrostu wywołane nadmiernym zakwaszeniem gleby.
  3. Kwaśny odczyn gleby, ujawniając toksyczne działanie glinu i manganu, wywołuje silną redukcję wzrostu systemu korzeniowego pszenicy; tym samym rośliny tracą zdolnośœć do pobierania nie tylko azotu z zastosowanych nawozów azotowych, a także fosforu i innych makroskładników z gleby.
  4. Pszenica jest gatunkiem bardzo wrażliwym na zaopatrzenie w wapń i magnez; składniki te można i należy wprowadzać do gleby w nawozach wapniowych. 
  5. Regulacja odczynu gleby ma za zadanie eliminację Ÿźródeł toksycznych dla roślin, a jednocześnie tworzenie dobrych warunków do wzrostu roślin w kilkuletnim cyklu zmianowania. 
  6. Dobór nawozów wapniowych powinien uwzględniać zarówno kategorię agronomiczną gleby, jak i stopień reakcji roślin najbardziej wrażliwych na zakwaszenie.

Akademia Rolnicza w Poznaniu Katedra Chemii Rolnej 
Prof. dr hab. Witold Grzebisz
VII Krajowe Konferencje DuPoint, 2006